आँधीखोलामा श्रवण कुमारको विरासत संरक्षण, प्रवर्द्धन र पर्यटन सम्भावनाबारे गाउँपालिका अध्यक्ष विश्वनाथ पौडेलसँग विशेष संबाद

प्रश्न ः श्रवण कुमार को हुन् र उनको इतिहास तथा महत्व दर्शाउनुहोस् ।

भारतीय धार्मिक ग्रन्थ तथा रामायणकालीन कथाहरूमा उल्लेख गरिएका श्रवण कुमार केवल एउटा पात्र मात्र होइनन्, उनी मातापिताप्रतिको निष्ठा, सेवा र समर्पणका जीवित प्रतीकका रूपमा चिनिन्छन्। वृद्ध तथा दृष्टिविहीन आमाबुवाको जीवनका एकमात्र सहारा बनेका उनले आफ्ना बुबाआमालाई काँधमा बोकेर तीर्थयात्रामा लैजाने निर्णय गरेका थिए। त्यतिबेला यातायातका कुनै आधुनिक साधन थिएनन्, तर उनले आफ्नो कर्तव्य र प्रेमलाई बोझका रूपमा होइन, गौरवका रूपमा स्वीकार गरेका थिए। कथाअनुसार तीर्थयात्राकै क्रममा तत्कालीन राजा दशरथले गल्तीवश चलाएको शब्दवेदी बाण लागेर उनको मृत्यु भएको थियो। मृत्युशय्यामा समेत उनले आफ्ना आमाबुवाको सेवाप्रति चिन्ता व्यक्त गरेका थिए। यही त्याग, समर्पण र आदर्श व्यवहारका कारण आज पनि हिन्दु समाजमा श्रवण कुमारलाई आदर्श पुत्रका रूपमा स्मरण गरिन्छ। स्याङ्जाको आँधीखोला गाउँपालिका–४ मा स्थापना गरिएको उनको शालिकले केवल धार्मिक आस्थाको प्रतिनिधित्व गर्दैन, यसले आधुनिक समाजलाई परिवार, संस्कार र जिम्मेवारीको महत्व पनि स्मरण गराइरहेको छ। बदलिँदो सामाजिक परिवेशमा वृद्ध आमाबुवाको सम्मान र हेरचाहको विषय चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको बेला श्रवण कुमारको कथा अझ सान्दर्भिक बनेको छ। श्रवण कुमारको शालिकसम्म पुग्ने पहुँचलाई सहज बनाउन वडा नं ४ को वाङ्सिङसम्म पुग्ने सडक कालोपत्रे भइसकेको छ। त्यसैगरी, आगन्तुक तथा पर्यटकहरूको सुविधालाई ध्यानमा राख्दै स्थलमा प्रतीक्षालयसमेत निर्माण गरिएको छ। वाङ्सिङदेखि श्रवण कुमारको शालिकसम्म पुग्ने सडक स्तरोन्नति तथा कालोपत्रे गर्ने कार्यका लागि गण्डकी प्रदेश सरकार र आँधीखोला गाउँपालिकाको समपूरक बजेट सुनिश्चित भइसकेको छ। गाउँपालिकाले आगामी दुई वर्षभित्र श्रवण कुमारको शालिकसम्म पुग्ने सडक कालोपत्रे सम्पन्न गर्ने लक्ष्य लिएको छ। स्थानीय सरकारको विश्वास छ कि सडक पहुँच, पूर्वाधार विकास र प्रभावकारी प्रचारप्रसारलाई सँगसँगै अगाडि बढाउन सकिएमा श्रवण कुमारको शालिक धार्मिक पर्यटनको महत्वपूर्ण गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुनेछ र यसले स्थानीय आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा समेत उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याउनेछ।

प्रश्न ः यति धेरै प्रचारप्रसार हुँदाहुँदै पनि अपेक्षाअनुसार पर्यटक किन भित्रिन सकेका छैनन् ?

धार्मिक आस्था र ऐतिहासिक महत्व हुँदाहुँदै पनि कुनै पनि पर्यटकीय गन्तव्य सफल हुनका लागि केवल संरचना निर्माण पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउने प्रभावकारी रणनीति आवश्यक हुन्छ। श्रवण कुमारको शालिकको सन्दर्भमा पनि यही चुनौती देखिन्छ। यसको कथा, महत्व र धार्मिक सन्देशलाई व्यापक रूपमा प्रस्तुत गर्ने वृत्तचित्र, डिजिटल सामग्री तथा पर्यटन प्याकेज निर्माणको काम हाल भइरहेको छ। साथै, पर्यटकलाई सहज रूपमा जानकारी उपलब्ध गराउने उद्देश्यले क्यूआर कोडमार्फत शालिकसँग सम्बन्धित ऐतिहासिक तथा धार्मिक विवरण उपलब्ध गराउने प्रयास समेत अगाडि बढाइएको छ। यद्यपि, अपेक्षाअनुसार पर्यटक भित्र्याउन नसक्नुको प्रमुख कारणमध्ये सडक पूर्वाधारको अपर्याप्तता पनि हो। विशेषगरी मायाझु भञ्ज्याङको टुनालासम्म सहज र स्तरीय सडक पहुँचको अभावले पर्यटकको आवागमन प्रभावित भएको छ। धार्मिक पर्यटनमा पहुँच र यातायात सुविधा महत्वपूर्ण आधार भएकाले सडक स्तरोन्नति अत्यावश्यक देखिएको छ। यस चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न पर्यटकलाई उक्त स्थलसम्म कसरी पुग्ने, कुन मार्ग प्रयोग गर्ने, यात्राको अवधि कति लाग्ने लगायतका विषय समेटेर स्पष्ट र प्रभावकारी रणनीति तयार पार्ने काम भइरहेको छ। आगामी दिनमा सडक पूर्वाधार सुधार, डिजिटल प्रवर्द्धन, बहुभाषिक प्रचार सामग्री तथा व्यवस्थित पर्यटन सेवामार्फत यस क्षेत्रलाई आकर्षक धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।

प्रश्न ःयदि यसको संरक्षणमा ध्यान दिइएन भने के असर पर्न सक्छ ?

सम्पदाहरू आफैँ सुरक्षित रहँदैनन्, तिनको संरक्षणका लागि निरन्तर प्रयास आवश्यक हुन्छ। यदि श्रवण कुमारको शालिक तथा आसपासको क्षेत्रको उचित संरक्षण हुन सकेन भने यसको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक महत्व क्रमशः कमजोर बन्दै जाने सम्भावना रहन्छ। संरचना जीर्ण बन्दै जाने, सरसफाइमा कमी आउने तथा आगन्तुकको अनुभव कमजोर बन्दै जाँदा यसको आकर्षण घट्न सक्छ। यसले केवल पर्यटनलाई असर गर्दैन, स्थानीय पहिचान तथा भावी पुस्ताले सिक्नुपर्ने मूल्य र संस्कारमा समेत नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। एकपटक सम्पदाको महत्व हराउन थालेपछि त्यसलाई पुनः स्थापित गर्न निकै कठिन हुने भएकाले संरक्षणलाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ।

प्रश्न ःस्थानीय समुदायले संरक्षणका लागि के गर्नुपर्छ कस्तो अपेक्षा गर्नु भएको छ ?

कुनै पनि सम्पदाको वास्तविक संरक्षक त्यहाँका स्थानीय बासिन्दा नै हुन्छन्। स्थानीय समुदायले यसलाई आफ्नो साझा सम्पत्ति तथा पहिचानका रूपमा स्वीकार गर्न सके संरक्षणको काम स्वतः प्रभावकारी बन्छ। नियमित सरसफाइ, वृक्षारोपण, धार्मिक कार्यक्रम आयोजना तथा आगन्तुकलाई आत्मीय स्वागत गर्ने संस्कृतिको विकास गर्न आवश्यक छ।त्यसलाई खाली पालिकाको मात्र मुख त्याग्नु भन्दा पनि समुदाय स्तर बाट आफ्नो कर्तव्य ठान्नु आवश्यकता रहन्छ । स्थानीय युवाहरूलाई पर्यटन गाइडका रूपमा तालिम दिन सकिए उनीहरूका लागि रोजगारीको अवसर सिर्जना हुनेछ। स्थानीय उत्पादन, हस्तकला, कृषि उपज तथा होमस्टे व्यवसायलाई पर्यटनसँग जोड्न सकिए आर्थिक लाभ प्रत्यक्ष रूपमा समुदायमै पुग्नेछ। जब स्थानीयले प्रत्यक्ष लाभ अनुभव गर्छन्, संरक्षणप्रतिको जिम्मेवारी पनि स्वतः बढ्दै जान्छ।

प्रश्न ःगाउँपालिका स्तरबाट संरक्षण र प्रवर्द्धनका लागि के गर्नुपर्छ ?

स्थानीय सरकारले अल्पकालीन प्रचारभन्दा पनि दीर्घकालीन योजनामा जोड दिन आवश्यक छ। धार्मिक पर्यटन विकासको गुरुयोजना निर्माण गरी चरणबद्ध रूपमा पूर्वाधार विस्तार गर्नुपर्छ। सूचना केन्द्र, विश्रामस्थल, पार्किङ, शौचालय, बहुभाषिक सूचना पाटी तथा डिजिटल गाइड प्रणालीजस्ता पूर्वाधारले पर्यटकको अनुभवलाई सहज बनाउँछन्। यससँगै वार्षिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरी यस क्षेत्रलाई निरन्तर चर्चामा राख्नुपर्छ। विद्यालय पाठ्यक्रम तथा स्थानीय सांस्कृतिक गतिविधिसँग श्रवण कुमारको कथा जोड्न सकिए नयाँ पुस्तामा समेत यसको महत्व स्थापित गर्न सकिनेछ।

प्रश्न ःराज्य स्तरबाट के कस्ता पहल हुनुपर्छ?

धार्मिक पर्यटनको विकास स्थानीय तहको प्रयासले मात्र सम्भव हुँदैन। संघीय तथा प्रदेश सरकारले नीति, बजेट तथा प्राविधिक सहयोगमार्फत यसलाई सघाउन आवश्यक हुन्छ। राष्ट्रिय पर्यटन नक्सामा यस क्षेत्रलाई समावेश गर्ने, प्रचार सामग्री निर्माण गर्ने तथा राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन मेलाहरूमा यसको प्रवर्द्धन गर्ने कार्य राज्यको दायित्वभित्र पर्छ। विशेषगरी नेपाल र भारतबीचको धार्मिक पर्यटन सर्किटसँग यस स्थललाई जोड्न सकियो भने यसको अन्तर्राष्ट्रिय महत्व अझ बढ्न सक्छ। यसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत नयाँ गति दिने सम्भावना छ।

प्रश्नःसोचेभन्दा बढी आन्तरिक तथा भारतीय पर्यटक भित्र्याउन के गर्नुपर्छ?

आजको पर्यटन केवल घुमफिर मात्र होइन, अनुभवको खोजी पनि हो। त्यसैले पर्यटकलाई एउटा मूर्ति देखाएर मात्र फर्काउने होइन, एउटा कथा, एउटा संस्कार र एउटा अनुभव प्रदान गर्नुपर्छ। वार्षिक श्रवण महोत्सव, धार्मिक पदयात्रा, सांस्कृतिक उत्सव तथा स्थानीय खानाका परिकारलाई जोडेर विशेष कार्यक्रम आयोजना गर्न सकिन्छ। सामाजिक सञ्जाल, वृत्तचित्र, युट्युब सामग्री, बहुभाषिक वेबसाइट तथा डिजिटल प्रचार अभियानमार्फत यसलाई नेपाल र भारतका धार्मिक समुदायसम्म पुर्‍याउन आवश्यक छ। भारतीय धार्मिक संस्थासँग सहकार्य गरी तीर्थयात्रा प्याकेज विकास गर्न सकिए ठूलो सङ्ख्यामा पर्यटक आकर्षित गर्न सकिने सम्भावना छ।